İdealizasyon, bir kişiyi, ilişkiyi ya da durumu kusursuz, eşsiz ve gerçekte olduğundan daha iyi görme eğilimidir. Kavram psikanalitik kuramdan gelir. Freud ve sonrasında Otto Kernberg gibi kuramcılar, idealizasyonu hem gelişimin doğal bir parçası hem de bazı durumlarda bir savunma mekanizması olarak ele aldı.

İlişkilerde idealizasyon, çoğu zaman gerçek kişiye değil, onun hakkında kafamızda kurduğumuz senaryoya âşık olmak biçiminde görülür.

Senaryoya âşık olmak

Bir ilişkinin başında karşımızdaki kişiyi henüz tam olarak tanımayız. Boşlukları kendi umutlarımız, özlemlerimiz ve geçmişte eksik kalan şeylerle doldururuz. Kişinin gerçekte kim olduğundan çok, bizim hayatımızda neyi tamamlayacağını düşündüğümüz bir karakter yaratırız. Bu, limeransın (karşılık umuduna kilitlenmiş yoğun aşk tutulması) da temel yakıtıdır. Tek bir olumlu özelliğin kişinin bütününü parlatması ise hale etkisi ile benzer biçimde işler.

Nasıl fark edilir?

• Kişinin kusurlarını görmemek ya da onları da çekici bulmak
• Arkadaşlarının uyarılarını "Onu tanımıyorsunuz" diyerek geçiştirmek
• Onu tanıdıkça hayal kırıklığının giderek artması
• İlişkiye dair hayallerin, ilişkinin kendisinden daha canlı olması

İdealizasyon ve değersizleştirme döngüsü

İdealizasyonun bir yansıması da değersizleştirmedir. Kusursuz sanılan kişi, beklentileri karşılayamadığında bir anda tamamen kötü görülmeye başlanabilir. Bu "ya hep ya hiç" döngüsü, ilişkilerde ani ve sert kopuşlara yol açabilir. Bazı ilişkilerde ise bu döngü karşı tarafın kontrol aracına dönüşür; narsisizm ve travma bağı (iyi ve kötü dönemlerin döngüsüyle güçlenen, zarar veren kişiye bağ) üzerine yazılarımızda bu dinamiği ele aldık.

Biraz idealizasyon iyi midir?

Şaşırtıcı biçimde, evet. Sandra Murray ve arkadaşlarının 1996'da yayımladığı araştırmalar, partnerini biraz olumlu bir gözle gören çiftlerin daha yüksek ilişki doyumu bildirdiğini gösterdi. Ölçülü bir idealizasyon, sevgiyi ve bağlılığı besleyebilir. Sorun, idealize edilen imgenin gerçek kişinin yerini aldığı ve onu görmemizi engellediği noktada başlar.

Ne zaman destek almak iyi gelir?

İlişkilerin sık sık büyük bir hayranlıkla başlayıp sert bir hayal kırıklığıyla bitiyorsa, birini tanıdıkça hep aynı düş kırıklığını yaşıyorsan ya da karşı tarafın gerçek hâlini görmekte zorlanıyorsan, bunu bir uzmanla konuşmak bu döngünün sende neyi tekrar ettiğini anlamana yardımcı olabilir.

İnsanları memnun etme (people pleasing), başkalarının onayını kaybetmemek, onları kırmamak ya da bir çatışmadan kaçınmak için kendi isteklerini, ihtiyaçlarını ve sınırlarını sürekli geri plana atma eğilimidir. Bir teşhis değildir; gündelik dilde kullanılan bir ifadedir. Ama arkasında çoğu zaman tanıdık bir inanç yatar: "Ancak işe yaradığım ve kimseyi üzmediğim sürece sevilirim."

Nazik, yardımsever ve uyumlu olmak elbette değerlidir. Fark, bu davranışın bir seçim mi yoksa bir zorunluluk mu olduğundadır.

Nasıl fark edilir?

• "Hayır" demek gerektiğinde içinin sıkışması ve sonunda "olur" demek
• Sık sık özür dilemek, hatta hatalı olmadığın durumlarda bile
• Kendi fikrini söylemeden önce karşındakinin ne düşündüğünü kestirmeye çalışmak
• Biri sana kızgın ya da soğuk göründüğünde saatlerce bunu düşünmek
• Yardım istemekte zorlanırken herkese yardım etmeye koşmak
• Yorgunluğun ve kırgınlığın sessizce birikmesi

Nereden gelir?

Bu eğilim çoğu zaman erken yaşta öğrenilen bir uyum biçimidir. Sevginin koşullu hissedildiği, öfkenin tehlikeli olduğu ya da çocuğun ailedeki gerilimi yatıştırma rolünü üstlendiği evlerde, başkalarını memnun etmek güvende kalmanın bir yolu hâline gelebilir. Çocuklukta üstlenilen roller yazımızda bu rollerin yetişkinlikte nasıl sürdüğünü anlattık.

Psikoterapist Pete Walker, zor yaşantılara verilen tepkiler arasında savaş, kaç ve donma tepkilerinin yanına bir dördüncüsünü ekler: karşı tarafı yatıştırarak tehlikeyi savuşturmaya çalışan fawn (yaltaklanma) tepkisi. İnsanları memnun etme davranışı bazen bu tepkinin gündelik hayattaki yansımasıdır.

Neden yorar?

Sürekli başkalarının ihtiyacına göre ayarlanan bir hayatta kişinin kendi sesi kısılır. Zamanla tükenmişlik, bastırılmış öfke, "kimse beni gerçekten tanımıyor" hissi ve ilişkilerde gizli bir kırgınlık ortaya çıkabilir. Paradoks şudur: Hiç "hayır" demeyen birinin "evet"i de tam anlamıyla güvenilir olmaz.

Ne zaman destek almak iyi gelir?

Hayır diyemediğin için sürekli tükendiğini hissediyorsan, ilişkilerinde kendini kaybolmuş buluyorsan ya da başkalarının hoşnutsuzluğu sende yoğun kaygı yaratıyorsa, bunu bir uzmanla konuşmak bu kalıbın nereden geldiğini anlamana yardımcı olabilir. Küçük adımlarla başlamak mümkün: Suçluluk duymadan hayır demek ve sağlıklı sınırlar koymak üzerine yazılarımız iyi bir başlangıç olabilir.

İntikam uykusuzluğu (revenge bedtime procrastination), gün içinde kendine hiç vakit kalmadığı için, ertesi gün yorgun olacağını bile bile gece uykusundan çalmaktır. Gündüz iş, okul, ev ve başkalarının ihtiyaçlarıyla geçer. Gece ise "nihayet bana ait" saatlerdir. Dizi izlemek, telefonda gezinmek ya da sadece hiçbir şey yapmamak için uyku ertelenir.

İfade, uzun ve yoğun çalışma saatlerinden duyulan bıkkınlığı anlatan bir Çince deyimin çevirisinden doğdu ve sosyal medyada "intikam" kelimesiyle yayıldı. Türkiye'de de NTV gibi yayın organlarında gündeme geldi. Bir tanı değildir, ama arkasında araştırılmış bir davranış var.

Arkasındaki araştırma

Hollandalı araştırmacı Floor Kroese ve ekibi, 2014'te Frontiers in Psychology'de yayımlanan çalışmada "yatma vaktini erteleme" (bedtime procrastination) kavramını tanımladı: Kişinin engelleyen bir dış neden olmadan, istediği saatte yatmamasıdır. Çalışmada bu ertelemenin, genel olarak öz denetimde zorlanmayla ve yetersiz uykuyla ilişkili olduğu görüldü.

Neden yaparız?

• Kontrol duygusu: Günün tamamı başkalarına aitse, gece saatleri kişinin "kendi seçtiği" tek zaman gibi gelir.
• Akşam yorgunluğu: Gün boyu harcanan enerji, akşam "artık yatmalıyım" kararını vermeyi zorlaştırır.
• Bitmeyen akış: Telefondaki sonsuz içerik, "bir video daha" döngüsünü kolaylaştırır (doomscrolling: kötü haberleri bitmeyen bir akışta kaydırmaya devam etmek).
• Görünmeyen yük: Gün içinde herkesin işini düşünen kişi, kendini ancak gece hatırlar (zihinsel yük).

Bedeni ve zihni nasıl etkiler?

İntikam uykusuzluğunun çelişkisi şudur: Kişi kendine vakit ayırmak için uykusundan çalar, ama yetersiz uyku ertesi gün daha yorgun, daha gergin ve daha az verimli olmasına yol açar. Bu da bir sonraki gece "kendine vakit" ihtiyacını büyütür. Döngü uzadıkça tükenmişliğe (uzun süreli stresin yol açtığı enerji tükenmesi) zemin hazırlayabilir.

Döngüyü kırmak için

• Kendine gündüz de küçük bir alan aç: Öğle arasında 15 dakikalık bir yürüyüş, gece "intikam" ihtiyacını azaltabilir.
• Yatma saatini bir alarmla hatırla: Kalkış alarmı gibi, yatış için de bir hatırlatma kur.
• Ekranı yataktan ayır: Telefonu yatak odasının dışında şarj et (dopamin detoksu).
• Yatmadan önce kısa bir ritüel: Kitap, duş, esneme ya da kısa bir nefes çalışması (Nefes Alanı).

Ne zaman destek almak iyi gelir?

Uyku sorunu haftalardır sürüyor, gündüz işlevini etkiliyor ya da uykuya dalmakta da zorlanıyorsan, önce bir hekime danışmak önemlidir. Gündüzlerin sürekli başkalarına ait olduğu duygusu ve kendine hiç alan kalmaması ise bir uzmanla konuşulabilecek bir konudur. Tükenmişlik ve iş stresi sayfamızda bu konuda nasıl çalıştığımızı anlattık.