Gaslighting, bir kişinin kendi algısından, hafızasından ve yargısından sistematik olarak şüphe etmesine yol açan bir psikolojik manipülasyon biçimidir. Adını, 1938 tarihli Gas Light oyunundan ve 1944'teki film uyarlamasından alır: Filmde koca, evdeki gaz lambalarının ışığını kısar, eşi bunu fark ettiğinde ise ona hayal gördüğünü söyler.

Kavram klinik bir teşhis değildir; bir ilişki örüntüsünü anlatır. Merriam-Webster sözlüğü, aramalardaki büyük artış üzerine gaslighting'i 2022'nin kelimesi seçmişti.

Nasıl fark edilir?

• Yaşadığını açıkça hatırladığın bir olayın "hiç olmadı" diye inkâr edilmesi
• Duygularının sürekli "abartıyorsun", "fazla hassassın" diye geçersiz kılınması
• Konuşmaların sonunda kendini hep yanlış ve özür dileyen taraf olarak bulmak
• Kendi hafızana güvenmeyip olayları not almak ihtiyacı hissetmek
• Başkalarına "Sen de mi böyle düşünüyorsun?" diye sürekli teyit sormak

Belirleyici olan tek bir cümle değil, tekrar eden ve kişinin gerçeklik duygusunu aşındıran bir örüntüdür.

Ne değildir?

Kavram sosyal medyada yaygınlaştıkça anlamı da genişledi. Şunlar tek başına gaslighting sayılmaz:

• Aynı olayı farklı hatırlamak
• Bizimle aynı fikirde olmamak
• Bir tartışmada hata yapmak ya da yalan söylemek

Her anlaşmazlığa "gaslighting" demek, hem gerçekten bu örüntüyü yaşayan kişilerin deneyimini görünmez kılar hem de ilişkideki gerçek sorunun konuşulmasını zorlaştırır.

Ne yapılabilir?

• Kendi kaydını tut: Yaşadıklarını yazmak, kendi algına yeniden güvenmeye yardımcı olur.
• Güvendiğin biriyle konuş: Dışarıdan bir bakış, gerçeklik duygusunu destekler.
• Sınırını net söyle: "Bunu farklı hatırlıyoruz, benim deneyimim bu" demek bir sınırdır.

Bu örüntü bir ilişkide uzun süredir devam ediyorsa, bir uzmanla çalışmak hem yaşananı adlandırmana hem de kendi sesine yeniden güvenmene yardımcı olabilir. Fiziksel ya da ciddi bir tehdit söz konusuysa 112'yi ara.

Ghosting, bir ilişkiyi, flörtü ya da arkadaşlığı hiçbir açıklama yapmadan, iletişimi bir anda ve tamamen keserek bitirmektir. Mesajlar yanıtsız kalır, aramalar açılmaz; kişi adeta bir "hayalete" dönüşür. Kelime İngilizce ghost (hayalet) kelimesinden gelir ve 2010'ların ortasında flört uygulamalarıyla yaygınlaştı.

Ghosting bir tanı değil, bir davranış biçimidir. Ancak araştırmalar, özellikle genç yetişkinlerde oldukça yaygın olduğunu ve hem yapan hem de maruz kalan için duygusal sonuçları olabildiğini gösteriyor.

Neden yapılır?

• Çatışmadan kaçınmak: Açıkça ayrılık konuşması yapmanın zorluğu ve karşı tarafın tepkisinden çekinmek
• Kolaylık: Özellikle henüz yeni olan, ortak çevresi olmayan ilişkilerde sessizce çekilmenin "daha az zahmetli" görünmesi
• Duygusal bunalma: Ne hissettiğini bilmemek ve bunu ifade edememek
• Güvenlik: Bazı durumlarda, örneğin rahatsız edici ya da tehditkâr davranışlar karşısında iletişimi kesmek, kişinin kendini koruma yoludur. Bu durum ghosting'den ayrı değerlendirilmelidir.

Neden bu kadar iz bırakır?

Ghosting'i acı verici yapan çoğu zaman ayrılığın kendisi değil, belirsizliktir. Açıklama olmadığında zihin boşluğu kendi doldurur: "Ne yaptım? Bir şey mi söyledim? Bende bir sorun mu var?" Bu sorular ruminasyona (aynı olumsuz düşünceyi sonuçsuz biçimde tekrar tekrar düşünmek) dönüşebilir. Sosyal dışlanma üzerine yapılan araştırmalar, görmezden gelinmenin insanın aidiyet ihtiyacını derinden sarstığını gösteriyor. Özellikle kaygılı bağlanma (terk edilme korkusu ve sürekli güvence ihtiyacıyla öne çıkan bağlanma biçimi) eğilimi olan kişiler ghosting'den daha yoğun etkilenebilir.

Ghosting'e uğradıysan

• Yaşananı bir yargı değil, karşı tarafın iletişim biçimi hakkında bir bilgi olarak görmeye çalış.
• Cevabı olmayan soruları döndürmek yerine bir son mesaj yazıp bırakmak bazen iyi gelir. Bunu onu geri kazanmak için değil, kendi kapanışın için yap.
• Değerini, sana cevap vermeyen birinin davranışından çıkarmamaya dikkat et.

Ne zaman destek almak iyi gelir?

Bir ghosting deneyimi haftalar sonra bile seni meşgul ediyorsa, benzer bir şeyi tekrar tekrar yaşıyorsan ya da yeni ilişkilere başlamaktan korkar hâle geldiysen, bunu bir uzmanla konuşmak bu deneyimin sende neye dokunduğunu anlamana yardımcı olabilir. Ghosting'in daha yavaş ve belirsiz hâli için Fizzling maddemize de göz atabilirsin.

Groundhogging, hep aynı tip insanla ilişkiye girip her seferinde farklı bir sonuç beklemektir. Adını, aynı günü tekrar tekrar yaşayan bir adamı anlatan Groundhog Day (Türkiye'de Bugün Aslında Dündü) filminden alır. Partnerler değişir ama hikâye çoğu zaman benzer yerde biter.

Groundhogging, flört dilinde 2020'lerde yaygınlaşmış gündelik bir ifadedir, psikolojik bir tanı değildir. Ama tarif ettiği şey, terapide en sık konuşulan konulardan biridir: ilişkilerde tekrar eden örüntüler.

İşaretleri

• Partnerlerin dış görünüş, meslek ya da karakter olarak birbirine çok benzemesi
• İlişkilerin hep benzer bir noktada ve benzer bir sebeple bitmesi
• "Bu sefer farklı olacak" hissinin her yeni ilişkide yeniden doğması
• Arkadaşlarının "yine mi aynı tip?" demesi
• Sana iyi gelen ama "heyecan vermeyen" insanlara ilgi duyamamak

Neden aynı tipe çekiliyoruz?

İnsan çoğu zaman iyi gelene değil, tanıdık olana çekilir. Çocuklukta öğrenilen sevgi biçimi, yetişkinlikte "çekim" ya da "kimya" olarak hissedilebilir. Örneğin sevgiyi hep kazanmak zorunda olduğu bir evde büyüyen biri, ulaşılması zor insanları daha çekici bulabilir. Böyle ilişkilerde yoğun ama acı veren bir bağ da kurulabilir (travma bağı: iyi ve kötü dönemlerin döngüsüyle güçlenen, zarar veren kişiye bağ). İlişkinin başında karşı tarafı olduğundan parlak görmek (idealizasyon: bir kişiyi olduğundan kusursuz görmek) ise tanıdık örüntüyü fark etmeyi zorlaştırır.

Psikoloji bu eğilimi farklı açılardan açıklar:

• Bağlanma stilleri: Kaygılı (terk edilme korkusu ve sürekli güvence ihtiyacıyla öne çıkan bağlanma biçimi) ve kaçıngan (yakınlaştıkça geri çekilmeyi seçen bağlanma biçimi) bağlanan kişiler birbirine sık sık çekilir ve aynı yakınlaşma-uzaklaşma döngüsünü yeniden yaşar.
• Tekrarlama eğilimi: Psikanalitik kuramda (tekrarlama zorlantısı), insanın çözülmemiş eski yaşantılarını yeni ilişkilerde farkında olmadan yeniden sahnelediği düşünülür. Belki bu sefer "doğru biter" diye.
• Şema kimyası: Şema terapide, kişinin erken dönem şemalarını tetikleyen birine duyduğu yoğun çekime bu ad verilir.

Döngüyü fark etmek

Döngüyü kırmanın ilk adımı onu suçlamadan görmektir. Kendi bağlanma eğilimini merak ediyorsan Bağlanma Pusulası aracımız bir başlangıç olabilir. Şu sorular yardımcı olabilir:

• Geçmiş ilişkilerimde benzer olan neydi: karşımdakinin hangi özelliği, benim hangi tepkim?
• İlişkinin başında beni en çok ne çekiyor? Bu özellik ilişkinin sonunda neye dönüşüyor?
• Bana iyi gelen birini neden "sıkıcı" buluyorum?

Ne zaman destek almak iyi gelir?

Benzer ilişkileri tekrar tekrar yaşıyorsan, her ayrılık seni daha çok yoruyorsa ya da "neden hep ben?" sorusu aklından çıkmıyorsa, bu örüntüyü bir uzmanla çalışmak neyin tekrar ettiğini ve neden tekrar ettiğini görmene yardımcı olabilir. İlişkiler ve bağlanma sayfamızda bu konuda nasıl çalıştığımızı anlattık.