Gaslighting

Gaslighting, bir kişinin kendi algısından, hafızasından ve yargısından sistematik olarak şüphe etmesine yol açan bir psikolojik manipülasyon biçimidir. Adını, 1938 tarihli Gas Light oyunundan ve 1944'teki film uyarlamasından alır: Filmde koca, evdeki gaz lambalarının ışığını kısar, eşi bunu fark ettiğinde ise ona hayal gördüğünü söyler.

Kavram klinik bir teşhis değildir; bir ilişki örüntüsünü anlatır. Merriam-Webster sözlüğü, aramalardaki büyük artış üzerine gaslighting'i 2022'nin kelimesi seçmişti.

Nasıl fark edilir?

• Yaşadığını açıkça hatırladığın bir olayın "hiç olmadı" diye inkâr edilmesi
• Duygularının sürekli "abartıyorsun", "fazla hassassın" diye geçersiz kılınması
• Konuşmaların sonunda kendini hep yanlış ve özür dileyen taraf olarak bulmak
• Kendi hafızana güvenmeyip olayları not almak ihtiyacı hissetmek
• Başkalarına "Sen de mi böyle düşünüyorsun?" diye sürekli teyit sormak

Belirleyici olan tek bir cümle değil, tekrar eden ve kişinin gerçeklik duygusunu aşındıran bir örüntüdür.

Ne değildir?

Kavram sosyal medyada yaygınlaştıkça anlamı da genişledi. Şunlar tek başına gaslighting sayılmaz:

• Aynı olayı farklı hatırlamak
• Bizimle aynı fikirde olmamak
• Bir tartışmada hata yapmak ya da yalan söylemek

Her anlaşmazlığa "gaslighting" demek, hem gerçekten bu örüntüyü yaşayan kişilerin deneyimini görünmez kılar hem de ilişkideki gerçek sorunun konuşulmasını zorlaştırır.

Ne yapılabilir?

• Kendi kaydını tut: Yaşadıklarını yazmak, kendi algına yeniden güvenmeye yardımcı olur.
• Güvendiğin biriyle konuş: Dışarıdan bir bakış, gerçeklik duygusunu destekler.
• Sınırını net söyle: "Bunu farklı hatırlıyoruz, benim deneyimim bu" demek bir sınırdır.

Bu örüntü bir ilişkide uzun süredir devam ediyorsa, bir uzmanla çalışmak hem yaşananı adlandırmana hem de kendi sesine yeniden güvenmene yardımcı olabilir. Fiziksel ya da ciddi bir tehdit söz konusuysa 112'yi ara.