Tetiklenmek

Markette bir koku. Bir anda kalbin hızlanıyor, avucun terliyor, oradan çıkmak istiyorsun. Ne olduğunu ancak dışarıda anlıyorsun: Yıllar önce zor bir dönem geçirdiğin bir evin kokusuydu bu. Bir de şu var: Arkadaşın, sevmediği bir dizi sahnesi için "Çok tetiklendim" diyor.

İki cümlede de aynı kelime geçiyor ama aynı şeyi anlatmıyor. Tetiklenmek (İngilizcede being triggered), psikolojide geçmişteki zor ya da travmatik bir yaşantıyı hatırlatan bir şeyin, bugün orantısız güçlü bir tepki uyandırması demek. Bir tanı değil, bir tepkinin adı.

Psikolojideki anlamı

Tetikleyici bir yer, bir ses, bir koku, bir ses tonu, yılın belli bir zamanı olabilir. Tepki çoğu zaman zihinden önce bedende başlar: çarpıntı, donup kalmak, nefesin daralması, kendini olaydan kopuk hissetmek (dissosiyasyon). Kişi çoğu zaman tepkisinin o ana göre fazla olduğunu bilir ama durduramaz.

Medical News Today'deki bir yazı, kelimenin travma psikolojisindeki asıl anlamının bu olduğunu, gündelik kullanımda ise her türlü rahatsızlığa yayıldığını anlatıyor.

Gündelik kullanımda

Bugün "tetiklendim" çoğu zaman "canım sıkıldı", "kızdım" ya da "hoşuma gitmedi" yerine kullanılıyor. Duygularını adlandırmaya çalışmak iyi bir şey. Ama kelime bu kadar yayılınca iki sorun çıkıyor. Gerçekten travmatik tepkiler yaşayanların deneyimi sıradanlaşıyor. Bir de her rahatsızlığı tehlike gibi görmeye başlayıp hayatı daraltan bir kaçınma döngüsüne girilebiliyor.

Ayırt etmek için şu soru işe yarar: Bu, bugünkü olayla orantılı bir duygu mu, yoksa bedenim sanki geçmişteki bir ana geri dönmüş gibi mi tepki veriyor?

Tetiklenince ne yapılabilir?

O an için, bedeni şimdiki zamana döndürmek: ayaklarını yere basmak, etrafta beş şey saymak, nefesi yavaşlatmak. Sonra, sakinleşince, neyin tetiklediğini fark etmek. Tetikleyicileri bilmek onlardan tamamen kaçmak için değil, kendine hazırlık yapabilmek içindir.

Tetikleyicilerin tersi de var: insana güvende olduğunu hissettiren küçük anlar (glimmer). Tetiklenmeler sıklaşıyor, hayatını kısıtlıyor ya da geçmişteki bir olay hâlâ çok canlı yaşanıyorsa, bunu bir uzmanla konuşmak iyi gelir. Zor yaşantılardan sonra büyüme üzerine Travma sonrası büyüme yazısında yazdım. Bu konularda nasıl çalıştığımı Travma ve zor yaşantılar sayfasında anlattım.

Sık sorulan sorular

Tetiklenmek ne demek?

Geçmişteki zor ya da travmatik bir yaşantıyı hatırlatan bir şeyin, bugün orantısız güçlü bir tepki uyandırması. Tepki çoğu zaman bedende başlar: çarpıntı, donup kalma, nefes darlığı.

"Tetiklendim" demek yanlış mı?

Yanlış değil, ama günlük dilde çoğu zaman "canım sıkıldı" ya da "kızdım" anlamında kullanılıyor. Psikolojideki anlamı daha dar: geçmişe bağlı, o anki olaya göre fazla güçlü bir tepki.

Tetikleyicilerden kaçınmak doğru mu?

Kısa vadede rahatlatır, ama her tetikleyiciden kaçmak hayatı giderek daraltabilir. Daha işe yarayanı, tetikleyicileri tanımak, o anda bedeni sakinleştirmeyi öğrenmek ve gerekiyorsa altta yatan yaşantı üzerine bir uzmanla çalışmaktır.