Dissosiyasyon (kopma hissi)

İş yerine her gün gittiğin yoldan arabayla gidiyorsun. Park ediyorsun ve bir an duruyorsun: Yolun hiçbir anını hatırlamıyorsun. Ya da bir kitaba o kadar dalmışsın ki, birinin sana seslendiğini duymamışsın.

Bunlar çoğumuzun yaşadığı küçük kopuşlar. Ama bazen bu his çok daha yoğun gelir. Aynaya bakarsın ve yüzün sana yabancı görünür. Konuşurken sesin uzaktan geliyormuş gibidir. Etrafındaki dünya bir film setine, bir rüyaya dönüşür; her şeyi bir camın arkasından izliyormuşsun gibi.

Buna dissosiyasyon deniyor: kendinden, bedeninden, duygularından ya da çevrenden kopmuş hissetmek. Zihnin, özellikle de taşıyamayacağı kadar büyük bir stres ya da tehlike anında kendini koruma biçimlerinden biri (Mind).

Neden olur?

Bir trafik kazasını ya da çok korkutucu bir anı yaşamış insanlar sık sık şöyle anlatır: "Her şey ağır çekimde oluyordu, sanki dışarıdan izliyordum." Bu, zihnin acil bir fren mekanizması. Kaldıramayacağı kadar yoğun bir deneyim yaşandığında, duyguları ve algıları bir anlığına kapatır, kişiyi o andan biraz uzaklaştırır.

Bu tepki o an için korur. Ama bazen tehlike geçtikten sonra da sürer. Özellikle uzun süre zor yaşantılara maruz kalan, örneğin çocuklukta güvende hissetmemiş insanlarda, kopma bir alışkanlığa, hatta otomatik bir tepkiye dönüşebilir. Yoğun kaygı, uykusuzluk ve aşırı yorgunluk da bu hissi tetikleyebilir.

Nasıl hissettirir?

Kişiden kişiye değişir. Bazıları kendi bedenini ya da düşüncelerini yabancı hisseder; buna depersonalizasyon denir. Bazıları ise dünyayı gerçek dışı, bulanık, cansız görür; buna derealizasyon denir. Bazıları da zaman ya da hafıza boşlukları yaşar: "Saat nasıl bu kadar ilerlemiş?"

En korkutucu yanı çoğu zaman şudur: Kişi "Aklımı mı kaybediyorum?" diye düşünür. Oysa dissosiyasyon, zihnin aşırı yük karşısında verdiği anlaşılabilir bir tepkidir. Bunu bilmek bile çoğu zaman korkuyu biraz azaltır.

O an ne iyi gelebilir?

Kopma hissi geldiğinde, kendini "şimdi ve burada"ya geri getiren küçük şeyler işe yarar. Ayaklarının yere bastığını hissetmek. Etrafında gördüğün beş şeyin adını söylemek. Elini soğuk suyun altına tutmak, bir şeyin kokusunu içine çekmek. Yavaş ve derin nefes almak. Bunlar beyne "Güvendesin, buradasın" mesajı verir.

Kopma hissi sık sık geliyorsa, hafıza boşlukları yaşıyorsan ya da günlük hayatını zorlaştırıyorsa mutlaka bir uzmana başvur. Kendine zarar verme düşüncelerin varsa beklemeden 112'yi ara.

Dissosiyasyon çoğu zaman yaşanmış zorluklarla ilişkili olduğu için, onu güvenli bir ilişki içinde, yavaş yavaş ele almak en iyisi. Bu konularda nasıl çalıştığımı Travma ve zor yaşantılar sayfasında anlattım.

Sık sorulan sorular

Dissosiyasyon nedir?

Kendinden, bedeninden, duygularından ya da çevrenden kopmuş hissetmek; her şeyi bir camın arkasından ya da bir rüyadaymış gibi yaşamak. Zihnin aşırı stres karşısında kendini koruma biçimlerinden biri.

Dissosiyasyon normal mi?

Hafif hâlleri çok yaygın; bir kitaba dalıp etrafı unutmak ya da bildiğin bir yolu hatırlamadan gitmek gibi. Ama sık, yoğun ya da uzun süren kopmalar destek gerektirir.

Derealizasyon ile depersonalizasyon arasındaki fark nedir?

Depersonalizasyonda kişi kendi bedenini, düşüncelerini ya da duygularını yabancı hisseder. Derealizasyonda ise dış dünya gerçek dışı, bulanık ya da cansız görünür. İkisi birlikte de yaşanabilir.