Kontrol odağı

İki öğrenci aynı sınavdan düşük not alıyor. Biri "Yeterince çalışmadım, bir dahaki sefere başka türlü hazırlanacağım" diyor. Öbürü "Hoca zor sordu, zaten şansım hiç yaver gitmez" diyor. Aynı sonuç, iki çok farklı hikâye.

Bu farkın psikolojideki adı kontrol odağı; İngilizcede locus of control. Kişinin, hayatındaki olayların kendi davranışlarına mı, yoksa şansa, kadere ve başkalarına mı bağlı olduğuna dair genel inancı. Kavramı psikolog Julian Rotter geliştirdi ve 1966'da yayımladığı bir çalışmayla tanıttı.

İç ve dış kontrol odağı

İç kontrol odağı olan biri, sonuçları büyük ölçüde kendi çabasına ve seçimlerine bağlar: "Elimde olan şeyler var." Dış kontrol odağı olan biri ise sonuçları dış güçlere bağlar: "Ne yapsam değişmez, her şey şansa bağlı." Çoğumuz bu iki ucun arasında bir yerdeyiz ve hayatın farklı alanlarında farklı noktalarda durabiliriz: işte iç, ilişkilerde dış gibi.

Hangisi daha iyi?

Araştırmalar iç kontrol odağının genellikle daha fazla motivasyon, daha iyi sağlık alışkanlıkları ve stresle daha etkili baş etmeyle ilişkili olduğunu gösteriyor. "Hiçbir şey elimde değil" duygusu uzun sürdüğünde, insanın denemeyi bırakmasına yol açabilir (öğrenilmiş çaresizlik).

Ama aşırı iç kontrol odağı da yük olabilir. Her şeyin kendi elinde olduğuna inanan biri, gerçekten kontrol edemediği şeyler (bir hastalık, bir kayıp, ekonomik kriz) için de kendini suçlayabilir. Sağlıklı olan, neyin elimde olduğunu ve neyin olmadığını ayırt edebilmek. "Her şeyi düşünce gücüyle çekebilirim" fikri de bu dengenin abartılmış bir ucudur (manifest).

Değiştirilebilir mi?

Kontrol odağı bir kader değil, öğrenilmiş bir bakış açısıdır; deneyimle değişebilir. Küçük, ulaşılabilir hedefler koymak ve bunları başarmak, "Elimde olan şeyler var" duygusunu besler. Bir olayı değerlendirirken iki soru sormak da yardımcı olur: "Bunun hangi kısmı benim elimdeydi? Hangi kısmı değildi?"

Sınav ve iş gibi sonuçların belirsiz olduğu dönemlerde bu denge özellikle önemlidir. Bunu Sınava hazırlananlar sayfasında yazdım. Bu konularda nasıl çalıştığımı Özgüven ve kendini sabote etme sayfasında anlattım.