Batık maliyet yanılgısı

"Yedi yıl verdim bu ilişkiye. Şimdi bırakırsam, o yıllar boşa gitmiş olur." Bunu söyleyen bir arkadaşını hatırlıyor musun? Belki sen de söyledin. Mutsuzsun, ama gitmek, geçen zamanı kaybetmek gibi geliyor.

Buna batık maliyet yanılgısı deniyor; İngilizcede sunk cost fallacy. Geri alınamayacak bir yatırım (zaman, para, emek, gözyaşı) yüzünden, artık iyi gelmeyen bir şeye devam etmek. Kavram ekonomiden geliyor ama en çok gündelik hayatta karşımıza çıkıyor: sevmediğin bir filmi bilet aldın diye sonuna kadar izlemek, yarıda kalan bir bölümü "iki yıl okudum" diye sürdürmek.

İlişkilerde nasıl görünür?

Carnegie Mellon Üniversitesi'nden bu konuyu araştıran Christopher Olivola, romantik ilişkileri bu yanılgının klasik örneği olarak gösteriyor: Birlikte geçen süre uzadıkça ayrılmak zorlaşıyor (Time).

Ayrılık kararını tartarken iki soru birbirine karışır. "Bu ilişki bugün bana iyi geliyor mu?" ile "Bugüne kadar ne verdim?" Birinci soru geleceğe bakar, ikincisi geçmişe. Batık maliyet, ikinci sorunun birincinin yerine geçmesidir.

Neden bu kadar güçlü?

Kayıp, kazançtan daha çok acıtır. Bırakmak, "Yanlış seçim yaptım" demek gibi gelir ve bu, insanın kendisi hakkındaki iyi düşünceyle çatışır (bilişsel uyumsuzluk). Bir de çevre vardır: "Bu kadar yıldan sonra mı?" diyen aileler, arkadaşlar.

Bazen de mesele zamandan derindir. Yalnız kalma korkusu ya da kendi değerini ilişki üzerinden tanımlamak da birini bitmesi gereken bir yerde tutabilir (eş bağımlılık).

Her devam etmek yanılgı mı?

Hayır. Zor bir dönemden geçen bir ilişkide emek vermeye devam etmek çoğu zaman doğru karardır. Fark şurada: Devam etme sebebin geleceğe dair bir umut mu, yoksa geçmişi boşa çıkarmamak mı? İlişkinin bugün sana ne verdiğine dürüstçe bakmak, bu iki sebebi ayırmaya yardım eder.

Nasıl fark edilir?

Kendine şu soruyu sormak işe yarar: "Bugün, hiç geçmişimiz olmasaydı, bu ilişkiye başlar mıydım?" Cevabı yazmak, bir yakına anlatmak ya da bir terapistle konuşmak, geçmişin sesini bugünün sesinden ayırmaya yardım eder. Bu tür düşünce kalıplarını Düşünce hatalarını tanıma yazısında anlattım. Bu konularda nasıl çalıştığımı Çift terapisi ve İlişkiler ve bağlanma sayfalarında anlattım.

Sık sorulan sorular

Batık maliyet yanılgısı ne demek?

Geri alınamayacak zaman, para ya da emek yüzünden, artık iyi gelmeyen bir şeye devam etmek. Kararı geleceğe değil, geçmişte verilene bakarak vermek.

Batık maliyet yanılgısına örnek nedir?

Mutsuz olduğu hâlde "Bu kadar yıl verdim" diye bir ilişkide kalmak, sevmediği bir filmi bilet aldı diye sonuna kadar izlemek ya da istemediği bir işe "o kadar emek verdim" diye devam etmek.

İlişkide emek vermeye devam etmek de yanılgı mı?

Her zaman değil. Devam etme sebebi geleceğe dair gerçek bir umut ve iki tarafın da istekliliği ise bu bir yanılgı değil, bir karardır. Yanılgı, tek sebep geçmişi boşa çıkarmamak olduğunda başlar.