Bilişsel uyumsuzluk

Bilişsel uyumsuzluk, birbiriyle çelişen iki düşünceyi, inancı ya da tutumu aynı anda taşıdığımızda veya davranışlarımız değerlerimizle çeliştiğinde yaşadığımız rahatsız edici zihinsel gerilimdir. Kavramı 1957'de sosyal psikolog Leon Festinger, A Theory of Cognitive Dissonance (Bilişsel Uyumsuzluk Kuramı) adlı kitabında ortaya koydu.

Festinger'e göre insan zihni tutarlılık arar. Çelişki fark edildiğinde bu gerilimi azaltmak için bir şeyleri değiştiririz: ya davranışımızı ya inancımızı ya da olayı yorumlama biçimimizi.

Ünlü deney: 1 dolar mı, 20 dolar mı?

1959'da Festinger ve Carlsmith, katılımcılara son derece sıkıcı bir görev yaptırdı. Ardından bir sonraki katılımcıya bu görevin "çok eğlenceli" olduğunu söylemelerini istediler. Bir gruba bunun için 1 dolar, diğerine 20 dolar ödendi. Sonuç şaşırtıcıydı: Görevi daha keyifli bulduğunu söyleyenler 1 dolar alanlar oldu. 20 dolar alanlar yalanı parayla açıklayabiliyordu. 1 dolar alanlar ise bu küçük ödülle yalan söylemelerini açıklayamadıkları için inançlarını davranışlarına uydurmuştu: "Belki de gerçekten o kadar sıkıcı değildi."

Gündelik hayatta bilişsel uyumsuzluk

• Sigaranın zararlı olduğunu bilip içmeye devam ederken "Ama dedem 90 yaşına kadar içti" demek
• Pahalı bir ürün aldıktan sonra kusurlarını görmezden gelmek
• Bize iyi gelmeyen bir ilişkide kalırken "Aslında o kadar da kötü değil" diye düşünmek. Bu durum, travma bağı ile birlikte görülebilir.
• Yanıldığımızı gösteren bir bilgiyle karşılaşınca onu küçümsemek ya da yok saymak

Haklı çıkma ihtiyacıyla bağı

Bazen yanıldığımızı kabul etmek, "Ben akıllı ve tutarlı biriyim" inancıyla çatışır. Bu yüzden gerilimi azaltmanın en kolay yolu yanıldığımızı kabul etmek yerine haklı olduğumuzu kanıtlamaya çalışmaktır. Bu durum tartışmaların neden bu kadar inatçı olabildiğini de açıklar. Uyumsuzluğu azaltmak için yaptığımız yorumlar zamanla bilişsel çarpıtmalara dönüşebilir.

Her zaman kötü mü?

Hayır. Bilişsel uyumsuzluk aslında bir değişim işaretidir. Rahatsızlık, değerlerimizle yaşadığımız hayat arasında bir boşluk olduğunu fark etmemizi sağlar. Bu gerilim, davranışı değiştirmek için de kullanılabilir.

Ne zaman destek almak iyi gelir?

Bildiğin hâlde değiştiremediğin bir davranışın içindeysen, değerlerinle yaşadığın hayat arasındaki mesafe seni sürekli huzursuz ediyorsa ya da bir ilişkide kalma nedenlerini kendine açıklamakta zorlanıyorsan, bunu bir uzmanla konuşmak bu gerilimin sana ne anlattığını görmene yardımcı olabilir.

Sık sorulan sorular

Bilişsel uyumsuzluk ne demek?

İnançlarımız, düşüncelerimiz ya da davranışlarımız birbiriyle çeliştiğinde yaşadığımız zihinsel rahatsızlıktır. Bu gerilimi azaltmak için genellikle inancımızı, davranışımızı ya da olayları yorumlama biçimimizi değiştiririz.

Bilişsel uyumsuzluğa örnek nedir?

Sigaranın zararlı olduğunu bilip içmeye devam eden birinin "Hepimiz bir gün öleceğiz" diyerek bu çelişkiyi hafifletmesi, en bilinen örneklerden biridir.

Bilişsel uyumsuzluk kuramını kim geliştirdi?

Kuram, 1957'de sosyal psikolog Leon Festinger tarafından geliştirildi. En bilinen deneyi ise 1959'da James Carlsmith ile birlikte yaptığı "1 dolar - 20 dolar" deneyidir.