Başarısızlık korkusu (atikifobi)

Yıllardır bir kitap yazmayı, bir işe başvurmayı, bir enstrüman öğrenmeyi istiyorsun. Ama her seferinde bir sebep çıkıyor: "Şu an zamanı değil", "Önce biraz daha hazırlanayım", "Zaten benden iyileri var." Ve içinde bir yerde, bunların asıl sebep olmadığını biliyorsun. Asıl sebep şu: Ya denersem ve olmazsa?

Bu hissin adı başarısızlık korkusu. Çok yoğun hâline tıpta atikifobi (atychiphobia) da deniyor. Başarısız olma ihtimali o kadar korkutucu geliyor ki, insan denemek yerine hiç başlamamayı seçiyor. Çünkü hiç denemeyen, hiç başarısız da olmaz. Ya da en azından öyle görünür.

Kendi kendini doğrulayan bir korku

Başarısızlık korkusunun en acı yanı şu: Çoğu zaman korktuğu şeyi kendisi yaratır. Sınavdan korkan öğrenci çalışmaya oturamaz, sonra sınavda gerçekten zorlanır. İş görüşmesinden korkan kişi başvurmaz, ve işi elbette alamaz. Korku, kaçındığımız başarısızlığı bize sessizce getirir (Cleveland Clinic).

Bu yüzden başarısızlık korkusu çoğu zaman erteleme ile kol kola yürür. "Bugün değil, yarın" demek, korkuyla yüzleşmeyi bir gün daha ötelemek demektir.

Mükemmeliyetçilikten farkı ne?

İkisi birbirine çok benzer, ama yönleri farklı. Mükemmeliyetçi kişi kusursuz bir başarıya odaklanır: "Her şey mükemmel olmalı." Başarısızlık korkusu yaşayan kişi ise başarısızlığın dehşetine odaklanır: "Ya rezil olursam?" Biri yukarıdaki zirveye, öteki aşağıdaki uçuruma bakar. Çoğu zaman da aynı insanda ikisi birlikte yaşar.

Bu korku nereden gelir?

Çoğu zaman çocuklukta öğrenilir. Hatanın hoş görülmediği, notların sevginin ölçüsü olduğu, "Başkasının çocuğu yapıyor, sen neden yapamıyorsun?" denen evlerde büyüyen biri, başarısızlığı bir felaket gibi algılamayı öğrenebilir. Yaşanmış utandırıcı bir başarısızlık deneyimi de bu korkuyu derinleştirebilir.

Ve çoğu zaman, altında bir değer inancı yatar: "Başarısız olursam, değersizim." İşte asıl korkulan şey başarısızlığın kendisi değil, onun bizim hakkımızda ne söyleyeceğidir. Bu inanç sahtekârlık sendromu ve kendini sabote etme ile de yakından ilişkili.

Neler iyi gelebilir?

Başarısızlığı yeniden tanımlamak iyi bir başlangıç. Başarısızlık bir son değil, bir bilgi. "Olmadı" demek, "Ben olmadım" demek değil. Hayatında önemli bir şey öğrendiğin her an, büyük ihtimalle bir şeyleri yanlış yaptığın bir anın ardından gelmiştir.

Sonra küçük adımlar. Korkuyu bir anda yenmeye çalışmak yerine, onu küçük dozlarda karşılamak. Kitabın tamamını değil, bir sayfasını yazmak. Hayalindeki işe değil, önce bir benzerine başvurmak. Her küçük deneme, korkunun sandığın kadar güçlü olmadığını gösterir.

Bir de kendinle konuşma biçimine dikkat etmek. Bir arkadaşın bir şeyi denese ve olmasa ona ne söylerdin? Muhtemelen "Denedin ya, bu çok değerli" derdin. Aynı cümleyi kendine söylemeyi hak ediyorsun.

Başarısızlık korkusu hayatındaki fırsatları elinden alıyorsa, yoğun kaygı ya da panik hissiyle geliyorsa, bunu biriyle konuşmak iyi gelebilir. Bu konularda nasıl çalıştığımı Özgüven ve kendini sabote etme sayfasında anlattım.

Sık sorulan sorular

Başarısızlık korkusu nedir?

Başarısız olma ihtimali yüzünden denemekten, hatta hiç başlamaktan kaçınmak. Çok yoğun hâline atikifobi (atychiphobia) da deniyor.

Başarısızlık korkusu ile mükemmeliyetçilik aynı şey mi?

Hayır, ama çok yakınlar. Mükemmeliyetçilik kusursuz bir başarıya odaklanır; başarısızlık korkusu ise başarısız olmanın getireceği utanca. Çoğu zaman ikisi bir arada görülür.

Başarısızlık korkusu nasıl yenilir?

Başarısızlığı bir son değil bir bilgi olarak görmek, korkuyu küçük adımlarla karşılamak ve kendine bir arkadaşına davranır gibi şefkatle davranmak iyi gelir. Korku hayatını kısıtlıyorsa bir uzmanla çalışmak çok yardımcı olabilir.