Onay yanlılığı

Bir arkadaşın, sevgilisinin onu aldattığından şüpheleniyor. Telefonuna geç cevap verdi: "Bak işte." Hafta sonu yorgundu: "Kesin başka biri var." Ama sevgilisinin onu işten aldığı, annesini aradığı günler? Onlar hiç aklına gelmiyor.

Buna onay yanlılığı deniyor; İngilizcede confirmation bias. Zaten inandığımızı doğrulayan bilgiyi arama, onu daha kolay hatırlama ve inancımıza uymayanı görmezden gelme eğilimi. Britannica, bunu insanların bilgiyi mevcut inançlarıyla uyumlu olacak şekilde arama ya da yorumlama eğilimi olarak tanımlıyor.

Neden yapıyoruz?

Zihin her gün sayısız bilgiyle karşılaşır ve hepsini tek tek tartmaya zamanı yoktur. Zaten bildiğimize uyanı kabul etmek hızlıdır ve rahatlatır. İnancımızla çelişen bir bilgi ise rahatsızlık yaratır (bilişsel uyumsuzluk). Onu görmezden gelmek, bu rahatsızlıktan kurtulmanın en kolay yoludur.

Kimse bundan muaf değildir. Ne kadar zeki ya da eğitimli olursak olalım, özellikle duygusal olarak önemsediğimiz konularda bu tuzağa daha kolay düşeriz.

İlişkilerde ve kendimize bakışta

İlişkinin başında partnerimizi idealize ederken kusurlarını görmeyiz (idealizasyon). Bir kez soğuduğumuzda ise yalnızca kusurlarını fark ederiz. Kendimize bakışımız da böyle işler: "Ben zaten beceriksizim" diyen biri, başarılarını tesadüf, hatalarını kanıt sayar. Bu yüzden onay yanlılığı, düşük özgüveni ve kaygıyı besleyen düşünce hatalarının yakın akrabasıdır (bilişsel çarpıtma).

Nasıl fark edilir?

Kendine şunu sormak işe yarar: "Bu inancımın yanlış olduğunu gösterecek ne olurdu? Ve onu gerçekten aradım mı?" Bir düşüncenin lehine ve aleyhine kanıtları kâğıda iki sütun hâlinde yazmak, zihnin tek tarafa bakmasını dengeler. Farklı düşünen birini merakla dinlemek de iyi bir panzehir.

Bu tür düşünce kalıplarını Düşünce hatalarını tanıma yazısında anlattım. Bu konularda nasıl çalıştığımı Kaygı ve panik atak sayfasında anlattım.