Psikoloji Sözlüğü
Dunning-Kruger etkisi
Bir aile yemeği. Dayın, hiç okumadığı bir konuda ekonomiyi kesin cümlelerle anlatıyor. Masadaki ekonomist kuzen ise "Bilmiyorum, durum karışık" diyor. Hangisi daha emin görünüyor? Hangisi daha çok biliyor?
Buna Dunning-Kruger etkisi deniyor. Bir konuda az bilenin kendi yetkinliğini olduğundan yüksek görmesi; o konuyu iyi bilenin ise kendini olduğundan düşük değerlendirme eğilimi. Adını, 1999'da bu bulguyu yayımlayan psikologlar David Dunning ve Justin Kruger'dan alıyor. Kavramın kısa ve derli toplu bir özetini Britannica ansiklopedisinde bulabilirsin.
Neden olur?
Bir işi iyi yapmak için gereken bilgi, o işi iyi yapıp yapmadığını anlamak için gereken bilgiyle büyük ölçüde aynı. Satranç kurallarını yeni öğrenen biri, hamlelerinin ne kadar zayıf olduğunu göremez; çünkü göreceği bilgi henüz onda yoktur. Öğrendikçe konunun ne kadar geniş olduğunu fark eder ve özgüveni bir süre düşer.
Madalyonun öbür yüzü de ilginç: Bir konuyu iyi bilenler, onun herkes için kolay olduğunu sanıp kendilerini ortalama görebilir. Bu da kimi zaman "Ben aslında yeterince iyi değilim" duygusuna yaklaşır (sahtekârlık sendromu).
"Cahil cesaretli olur" mu demek?
Tam olarak değil. Etki, insanları "akıllılar" ve "aptallar" diye ayırmaz. Hepimiz bilmediğimiz bir alanda bu tuzağa düşebiliriz: kendi alanında çok yetkin bir doktor, hiç bilmediği bir konuda pekâlâ fazla emin olabilir. Araştırmacılar arasında etkinin ne kadar büyük olduğu ve bir kısmının istatistiksel bir yanılsama olup olmadığı da hâlâ tartışılıyor. Yani bu kavram, başkalarını küçümsemek için değil, kendimize soru sormak için daha kullanışlı.
Kendimizde nasıl fark ederiz?
Bir konuda çok emin hissettiğinde kendine şunu sormak: "Bu alanda gerçekten ne kadar deneyimim var?" Bir uzmanın görüşünü dinlemek, "bilmiyorum" diyebilmek, geri bildirim istemek. Merak, kesinlikten daha iyi bir rehberdir.
Kendini olduğundan küçük gördüğün alanlar varsa onlar da bu hikâyenin parçası. Özgüvenin iki ucunu Sahtekârlık sendromu yazısında anlattım. Bu konularda nasıl çalıştığımı Özgüven ve kendini sabote etme sayfasında anlattım.
Sık sorulan sorular
Dunning-Kruger etkisi ne demek?
Bir konuda az bilenin kendi yetkinliğini olduğundan yüksek görmesi, çok bilenin ise kendini olduğundan düşük değerlendirmesi. Adını 1999'da bu bulguyu yayımlayan Dunning ve Kruger'dan alır.
Dunning-Kruger etkisi sadece "cahil" insanlarda mı görülür?
Hayır. Herkes, deneyimsiz olduğu bir alanda kendini olduğundan yetkin sanabilir. Kendi alanında uzman olan biri bile başka bir konuda bu etkiye düşebilir.
Dunning-Kruger etkisi ile sahtekârlık sendromu arasındaki fark ne?
Dunning-Kruger etkisinde kişi yetkinliğini olduğundan yüksek görür. Sahtekârlık sendromunda ise başarılı biri, başarısını hak etmediğini ve bir gün "ortaya çıkacağını" düşünür. Biri özgüvenin fazlası, öbürü eksiği gibidir.