Barnum etkisi

Bir burç yorumu okuyorsun: "Dışarıdan güçlü görünsen de içinde kimsenin bilmediği kırılganlıklar var. Bazen sosyalsin, bazen yalnız kalmak istiyorsun." İçinden "Tam ben!" diyorsun. Sonra arkadaşın kendi burcunu okuyor, o da aynı şeyi söylüyor.

Buna Barnum etkisi deniyor; Forer etkisi olarak da bilinir. Herkese uyabilecek kadar genel kişilik tariflerini, sadece kendimizi anlatıyormuş gibi kabul etme eğilimi. Adını, "herkese bir şey sunan" gösterileriyle ünlü sirk işletmecisi P. T. Barnum'dan alıyor.

Kavram nereden çıktı?

1948'de psikolog Bertram Forer, öğrencilerine bir kişilik testi uyguladı ve bir hafta sonra her birine "kişisel" bir değerlendirme verdi. Aslında herkes aynı metni almıştı: herkese uyabilecek genel cümleler. Öğrenciler, kendilerine ne kadar uyduğunu 0 ile 5 arasında puanladılar ve ortalama 4,26 verdiler.

Neden bu kadar ikna edici?

Bu cümleler belirsizdir ve neredeyse herkes için doğrudur: "Bazen kendinden şüphe ediyorsun." Çoğu zaman hoşa giden bir şey söylerler. Bir de "bu sana özel" çerçevesi vardır. Biz de, uyan kısmı hatırlayıp uymayanı unuturuz (onay yanlılığı).

Peki psikolojik testler?

Sosyal medyada dolaşan "Hangi kişilik tipisin?" testlerinin çoğu bu etkiden beslenir: Sonuç herkese kendini iyi hissettirir ve paylaşılır. Gerçek psikolojik ölçekler ise farklı çalışır. MMPI ya da SCL-90 gibi ölçekler, binlerce kişiden toplanan normlarla karşılaştırma yapar ve sonucu bir uzman, görüşmede ortaya çıkanlarla birlikte yorumlar. Bir testin seni "tam olarak anlatması" tek başına onun doğru olduğunu göstermez.

Bu etkiyi bilmek eğlenceyi bozmaz; sadece burç yorumunu bir hayat kararına dönüştürmeden önce bir adım geri durmayı hatırlatır. Kendini daha derinden tanımak istersen, bu konularda nasıl çalıştığımı Bireysel danışmanlık sayfasında anlattım.