Psikoloji Sözlüğü
Hayatta kalan suçluluğu
Deprem gecesi senin binan ayakta kaldı, iki sokak ötedeki yıkıldı. Aylar geçti, hayat bir şekilde devam ediyor. Ama güldüğün her an içinden bir ses yükseliyor: "Ben neden kurtuldum? Gülmeye hakkım var mı?"
Buna hayatta kalan suçluluğu deniyor; İngilizcede survivor guilt. Başkaları ölürken ya da büyük kayıplar yaşarken senin kurtulmuş olmanın, hatta sadece daha az zarar görmüş olmanın verdiği suçluluk. Senin hiçbir sorumluluğun olmadığı bir olay için kendini borçlu hissetmek.
Kimlerde görülür?
Kavram ilk olarak Holokost ve Hiroşima'dan kurtulanlarla yapılan çalışmalarda tanımlandı. Bugün depremden, kazadan, savaştan kurtulanlarda; hastasını kaybeden sağlık çalışanlarında; ağır bir hastalığı atlatanlarda; bir yakınını intihar ya da kazayla kaybedenlerde sık görülüyor. Daha gündelik biçimleri de var: İşten çıkarmalarda işinde kalan çalışan ya da kardeşi işsizken terfi alan kişi de benzer bir ağırlık taşıyabilir.
Oxford'daki araştırmacıların derlemesi, hayatta kalan suçluluğunun ölümle sonuçlanan travmatik olaylardan sonra çok yaygın olduğunu ve travma sonrası stresin şiddetiyle bağlantılı olduğunu gösteriyor.
Neden olur?
Felaketler adil değildir; kimin kurtulacağını çoğu zaman şans belirler. Zihin bu rastgeleliğe katlanmakta zorlanır ve bir anlam arar. Suçluluk, ne kadar acı verse de, "bir şey yapabilirdim" düşüncesiyle bir kontrol hissi sunar. Ardında genellikle şu inançlar yatar: "Daha fazlasını yapmalıydım", "Bunu hak etmiyorum", "Onlar ölürken mutlu olursam onlara ihanet etmiş olurum."
Bu his ahlaki yaralanma ile de iç içe geçebilir, yasın içinde de yaşanabilir. Uzun sürdüğünde düşünceler aynı soruların etrafında döner durur (ruminasyon).
Nasıl hafifler?
Önce bu duygunun bir adı olduğunu ve çok insanın yaşadığını bilmek rahatlatır. Suçluluk ile sorumluluğu ayırmak işe yarar: Hissettiğin şey gerçek, ama olaydan sen sorumlu değilsin. Kaybedilenleri anmanın yollarını bulmak, onlar adına yaşamaya izin vermek, yaşadıklarını yazmak ya da güvendiğin biriyle konuşmak yükü hafifletir. Haftalar geçtiği hâlde his azalmıyorsa, uyku ve günlük hayat bozuluyorsa bir uzmanla çalışmak iyi gelir. Zor yaşantılarla nasıl çalıştığımı Travma ve zor yaşantılar sayfasında, sağlık çalışanlarıyla çalışmamı Sağlık çalışanları sayfasında anlattım.
Sık sorulan sorular
Hayatta kalan suçluluğu ne demek?
Başkaları ölürken ya da büyük kayıplar yaşarken kendi kurtulmuş olmana duyulan suçluluktur. Kişinin olayda hiçbir sorumluluğu olmasa bile ortaya çıkabilir.
Hayatta kalan suçluluğu bir hastalık mı?
Tek başına bir tanı değildir; travma ve kayıp sonrasında sık görülen bir tepkidir. Ama uzun sürer ve hayatı kısıtlarsa travma sonrası stres ya da depresyonla birlikte görülebilir.
Hayatta kalan suçluluğu geçer mi?
Çoğu insanda zamanla hafifler. Suçluluk ile sorumluluğu ayırmak, kaybı anmanın yollarını bulmak ve yaşadıklarını konuşmak bu süreci kolaylaştırır. Geçmiyorsa bir uzmandan destek almak iyi gelir.