Seyirci etkisi

Kalabalık bir metro durağı. Biri yere yığılıyor. İnsanlar duruyor, bakıyor, birbirine bakıyor. Birkaç saniye geçiyor; herkes birinin bir şey yapmasını bekliyor. Sonra tek bir kişi çömelip "İyi misiniz?" diyor ve birden on kişi yardıma koşuyor.

O ilk birkaç saniyenin adı seyirci etkisi; İngilizcede bystander effect. Bir olaya tanık olan kişi sayısı arttıkça, tek tek her birinin yardım etme ihtimalinin azalması. Kavram 1960'larda sosyal psikologlar John Darley ve Bibb Latané'nin deneyleriyle bilinir hâle geldi.

Neden olur?

Üç şey birlikte işler. Sorumluluk dağılır: Herkes "Biri zaten arar" diye düşünür. Durumu başkalarından okuruz: Kimse hareket etmiyorsa "Demek ki ciddi değil" sonucuna varırız. Yanlış yapma korkusu: Herkesin önünde yanlış bir şey yapmaktan, abartmış görünmekten çekiniriz.

Bu, insanların kötü ya da umursamaz olduğunu göstermez. Kalabalıkta beynimiz, kendi sesimizi duymak yerine kalabalığın sessizliğini dinler (otoriteye itaat de aynı sosyal baskının başka bir yüzü).

Kitty Genovese hikâyesi

Seyirci etkisi çoğu zaman 1964'te New York'ta öldürülen Kitty Genovese'in hikâyesiyle anlatılır: "38 kişi izledi, kimse polisi aramadı." Sonradan yapılan incelemeler bu sayının abartılı olduğunu, polisi arayanların ve ona yardıma koşan bir komşunun olduğunu gösterdi. Yani hikâye, bulguyu anlatmak için fazla kusursuzlaştırılmış bir efsane.

Bulgunun kendisi ise sağlam. 105 çalışmayı bir araya getiren bir derleme, başkalarının varlığının yardım etme ihtimalini gerçekten azalttığını, ama durum açıkça tehlikeli olduğunda bu etkinin zayıfladığını gösterdi. Yani gerçekten acil ve net durumlarda insanlar çoğu zaman yardım ediyor.

Etki nasıl kırılır?

Yardım edecek kişi sensen: İlk hareket eden ol. Bir kişi harekete geçince kalabalığın sessizliği bozulur. Yardım isteyen sensen: Kalabalığa değil, tek bir kişiye seslen. "Siz, mavi montlu, lütfen 112'yi arayın" demek, "Biri yardım etsin!" demekten çok daha etkilidir.

Aynı durum okullarda da görülür: Akran zorbalığına tanık olan çocukların çoğu sessiz kalır. Öğretmenlerin bu sessizliği kırmaktaki rolünü Öğretmenler sayfasında anlattım. Kalabalığın içinde yalnız hissetmeyi ise Kalabalıklar içinde yalnızlık yazısında anlattım.

Sık sorulan sorular

Seyirci etkisi ne demek?

Bir olaya tanık olan kişi sayısı arttıkça, tek tek her birinin yardım etme ihtimalinin azalması. Herkes sorumluluğun başkasında olduğunu düşünür.

Seyirci etkisine örnek nedir?

Kalabalık bir yerde yere düşen birine kimsenin hemen yardım etmemesi, okulda zorbalığa tanık olan öğrencilerin sessiz kalması ya da bir grup sohbetinde yardım isteyen mesajın cevapsız kalması.

Seyirci etkisi nasıl önlenir?

Yardım isterken kalabalığa değil, belli bir kişiye seslenmek ("Siz, lütfen 112'yi arayın"). Tanık olduğunda da ilk harekete geçen kişi olmak, çünkü bir kişi harekete geçince diğerleri de katılır.