Hiperfiksasyon

Akşam "Bir bölüm izleyip yatarım" dedin. Şimdi saat sabahın dördü, sezon bitti, ve sen dizinin yan karakterlerinin oyuncularını araştırıyorsun. Ya da yeni bir hobiye başladın: Üç gündür aklında tek bir şey var, ekipman listeleri, videolar, forumlar. Yemek yemeyi unutmuşsun, mesajlara bakmamışsın. Ve iki hafta sonra, o hobi bir anda tamamen ilgini kaybedebilir.

Buna hiperfiksasyon deniyor: bir konuya, işe ya da hobiye zamanı, çevreyi, hatta temel ihtiyaçları unutacak kadar yoğun bir şekilde dalmak. Sıradan bir ilgiden farkı, yoğunluğu. Bir diziyi sevmek bir şey; ona o kadar gömülmek ki yemek yemeyi, tuvalete gitmeyi, kapıdaki kargoyu almayı unutmak başka bir şey (CHADD).

Neden olur?

Hiperfiksasyon en çok DEHB'li (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) ve otizm spektrumundaki insanlar arasında konuşuluyor. Bu kişiler, dikkatlerini istedikleri yere yönlendirmekte zorlanırken, ilgi çekici bir şey bulduklarında tam tersine dikkatlerini oradan ayıramayabiliyorlar. Uzmanlar buna genellikle "hiperodak" (hyperfocus) diyor; "hiperfiksasyon" ise daha çok sosyal medyanın dili.

Ama bu deneyim yalnızca onlara özgü değil. Stresli dönemlerde de bir şeye gömülmek, zihnin kaçış yolu olabiliyor. Zor bir duygudan uzaklaşmanın, düşünmemenin bir yolu. Bir diziye ya da oyuna saatlerce dalmak, bazen yorgun bir zihnin dinlenme biçimi.

İyi yanı, zor yanı

Hiperfiksasyonun çok güzel yanları da var. Bir konuyu derinlemesine öğrenmek, yaratıcı bir işe kendini tamamen vermek, zamanın akıp gittiği o "akış" hâli. Pek çok tutku, pek çok uzmanlık böyle başlıyor.

Zor yanı ise dengeyi kaybetmek. Uyku kaçıyor (intikam uykusuzluğu), yemekler atlanıyor, işler ve ilişkiler ihmal ediliyor. Bir de, hiperfiksasyonun bitişi bazen boşluk ve hayal kırıklığı bırakıyor: Az önce her şey olan bir şey, şimdi hiçbir şey ifade etmiyor.

Nasıl dengelenir?

Amaç hiperfiksasyonu tamamen engellemek değil; ona bir çerçeve çizmek. Alarm kurmak işe yarıyor: "Bir saat sonra kalkıp su içeceğim." Hiperfiksasyona girmeden önce temel ihtiyaçları halletmek de: yemek yemek, önemli bir mesaja cevap vermek. Bazıları bu yoğun odağı bilinçli olarak işlerine yönlendirmeyi öğreniyor; sıkıcı bir işi ilgi çekici bir hâle getirerek.

Hiperfiksasyon ve odaklanma güçlüğü günlük hayatını ciddi biçimde zorluyorsa, bunun altında neler olduğuna birlikte bakmak iyi gelebilir. Bu konularda nasıl çalıştığımı Bireysel danışmanlık sayfasında anlattım.

Sık sorulan sorular

Hiperfiksasyon nedir?

Bir konuya, diziye, işe ya da hobiye zamanı, çevreyi ve hatta yemek yemek, uyumak gibi temel ihtiyaçları unutacak kadar yoğun biçimde dalmak.

Hiperfiksasyon DEHB belirtisi mi?

DEHB'li ve otizm spektrumundaki insanlarda sık görülüyor, ama tek başına bir tanı belirtisi sayılmaz. Herkes zaman zaman bir şeye bu kadar gömülebilir. Tanı ancak bir uzmanla yapılan değerlendirmeyle konur.

Hiperfiksasyon kötü bir şey mi?

Her zaman değil. Derin öğrenme ve yaratıcılık için güçlü bir kaynak olabilir. Sorun, uyku, beslenme, iş ya da ilişkiler ihmal edilecek kadar dengeyi kaybettirdiğinde başlar.