Déjà vu

Bir kafeye ilk kez giriyorsun. Garson bir şey söylüyor, sen masaya oturuyorsun ve birden içinde tuhaf bir kesinlik beliriyor: Bu an, bu cümle, bu ışık... Hepsini daha önce yaşadın. Birkaç saniye sürüyor, sonra geçiyor. Geride hafif bir ürperti kalıyor.

Buna déjà vu deniyor; Fransızca "zaten görülmüş" demek. İlk kez yaşadığın bir anı, daha önce birebir yaşamışsın gibi hissetmek. İşin ilginç yanı, o sırada bunun mümkün olmadığını da biliyor olman. His ile bilgi aynı anda çatışıyor.

Neden olur?

Kesin cevabı henüz yok, ama en güçlü açıklama hafızayla ilgili. Beynimizde bir şeyi "tanıdık" diye işaretleyen sistemle, onu "nereden tanıdığımızı" bulan sistem çoğu zaman birlikte çalışır. Déjà vu'da ilki çalışıp ikincisi boş döndüğünde, kaynağı olmayan bir tanıdıklık hissi ortaya çıkar. Cleveland Clinic'teki nörologlar bunu sahte bir tanıdıklık hissi olarak tarif ediyor ve yorgunluğun, uykusuzluğun ve stresin onu daha olası kıldığını söylüyor.

Yani déjà vu bir kehanet ya da önceki bir hayattan kalan bir iz değil. Çoğu zaman, yorgun bir beynin hafıza dosyalarını karıştırdığı kısa bir an.

Jamais vu ile farkı

Déjà vu'nun bir de tersi var: Jamais vu. Orada çok iyi bildiğin bir şey, bir kelime ya da bir yüz, bir anlığına tamamen yabancı gelir. Biri yeniyi tanıdık, öbürü tanıdığı yeni gösterir. İkisi de hafızanın kısa süreli bir şaşırmasıdır.

Ne zaman önemsenmeli?

Yılda birkaç kez yaşanan déjà vu çok yaygın ve zararsız. Ama çok sık tekrarlıyorsa, birkaç saniyeden uzun sürüyorsa ya da ardından bilinç bulanıklığı, dalıp gitme, kasılma, tuhaf bir koku veya tat gibi belirtiler geliyorsa, bir nöroloğa danışmak gerekir. Çünkü bazı epilepsi türlerinde nöbet bir déjà vu hissiyle başlayabilir.

Déjà vu bazen yoğun stres dönemlerinde, kendini ya da çevreni gerçek dışı hissettiğin anlarla birlikte gelir. Bu his sık yaşanıyorsa dissosiyasyon maddesine göz atabilirsin. Kaygıyla nasıl çalıştığımı Kaygı ve panik atak sayfasında anlattım.