Bilişsel boşaltım

En son ne zaman bir telefon numarasını ezbere bildin? Yol tarifini haritaya, doğum günlerini takvime, alışveriş listesini nota bırakıyoruz. Son zamanlarda buna yenisi eklendi: Bir e-postayı nasıl yazacağını, bir kararı nasıl vereceğini, hatta ne hissettiğini yapay zekâya soruyoruz. Sonra bir gün, kendi başına bir paragraf yazmaya oturduğunda, kelimelerin eskisi kadar kolay gelmediğini fark ediyorsun.

Buna bilişsel boşaltım deniyor. Zihnin taşıması gereken hatırlama, hesaplama ya da düşünme yükünü dış bir araca devretmek. Kavram yeni değil; bir alışveriş listesi yazmak da bir bilişsel boşaltımdır. Bilişsel psikoloji bu konuyu uzun süredir araştırıyor. Yeni olan, bu aracın artık düşünmenin kendisini de üstlenebilmesi.

İyi tarafı

Bilişsel boşaltım çoğu zaman akıllıca bir şey. Her şeyi aklında tutmaya çalışmak yorar (zihinsel yük); bir listeye yazmak, zihni asıl önemli işe yer açar. Takvim, hatırlatıcı, not uygulaması, dağılmış bir günü toparlayabilir.

Dikkat edilmesi gereken taraf

Sorun, hangi işin devredildiğinde. Bir telefon numarasını ezberlememek kayıp sayılmaz; ama düşünmenin, yazmanın, karar vermenin kendisini sürekli devrettiğinde, o beceriler zayıflayabilir. MIT Media Lab'de yapılan bir çalışmada, deneme yazarken yapay zekâ sohbet botu kullananların beyin bağlantılarında daha düşük etkinlik görüldü; kendi yazdıklarına daha az sahip çıktıkları da gözlendi. Çalışma küçük ve henüz başlangıç düzeyinde, ama sorduğu soru önemli.

Bir de duygusal taraf var: Duygularını anlamak için hep bir araca danışmak, kendi iç sesini duyma alıştırmasını azaltabilir (yapay zekâ ile dertleşmek).

Dengeyi nasıl kurarsın?

Kendine şunu sorabilirsin: "Bu aracı düşünmemi hızlandırmak için mi kullanıyorum, yoksa düşünmemek için mi?" Önce kendi taslağını yazıp sonra yardım almak, önce kendi kararını not edip sonra fikir sormak, beceriyi canlı tutar. Algoritmalarla ilişkimiz üzerine daha uzun bir yazıyı Kontrol sizde mi, algoritmada mı? sayfasında bulabilirsin.

Dikkatini, odağını ya da kendi kararlarına güvenini kaybettiğini hissediyorsan bunu birlikte konuşabiliriz. Bu konularda nasıl çalıştığımı Tükenmişlik ve iş stresi sayfasında anlattım.